Standardy Ochrony Małoletnich w przedszkolu – jak w przyjazny sposób rozmawiać z dziećmi o ich granicach i bezpieczeństwie

Wprowadzenie w polskim systemie oświaty tzw. „Ustawy Kamilka” nałożyło na wszystkie przedszkola i szkoły obowiązek wdrożenia Standardów Ochrony Małoletnich (SOM). Dla wielu dyrektorów i nauczycieli temat ten na początku kojarzył się głównie z grubymi segregatorami pełnymi procedur, paragrafów i biurokracji.

Jednak sercem każdego dokumentu prawnego w edukacji zawsze jest dziecko. Standardy ochrony nie mają być jedynie martwym zapisem w statucie. Ich najważniejszym celem jest stworzenie w przedszkolu bezpiecznej i pełnej szacunku atmosfery, w której każde dziecko wie, że jego ciało i emocje są ważne, a dorośli są po to, by go chronić.

Jak jednak rozmawiać z 3-, 4- czy 5-latkiem o tak trudnych i poważnych sprawach jak asertywność, granice cielesne czy bezpieczeństwo osobiste, aby go nie wystraszyć? Jak oswoić ten temat bez budowania w dziecku lęku przed światem?

Odpowiedź brzmi: poprzez metaforę, ruch, muzykę i zabawę!

1. Zaczynamy od ciała, czyli jak ruch uczy granic

Dla małego dziecka abstrakcyjne pojęcia, takie jak „granica osobista” czy „asertywność”, są niezrozumiałe. Dzieci poznają świat polisensorycznie i kinestetycznie – poprzez ruch i własne ciało. Dlatego edukację o bezpieczeństwie w DobEdu zawsze zaczynamy na dywanie, podczas wspólnych „Poruszanek”.

Zabawa ruchowa: „Mój czarodziejski bąbelek”

To prosta i radosna zabawa, która fizycznie uczy dzieci pojęcia przestrzeni osobistej.

• Przebieg zabawy: Poproś dzieci, aby stanęły w rozsypce na dywanie. Powiedz: „Wyobraźcie sobie, że każde z Was stoi wewnątrz wielkiego, niewidzialnego, kolorowego bąbelka mydlanego. Rozłóżcie szeroko ręce i zróbcie powolny obrót dookoła. Wszystko, co jest w zasięgu Waszych rączek, to Wasz czarodziejski bąbelek – Wasza bezpieczna przestrzeń”.

• Element muzyczny: Włącz dynamiczną muzykę. Zadaniem dzieci jest swobodne poruszanie się po sali w taki sposób, aby ich bąbelki nie zderzyły się i nie pękły. Na przerwę w muzyce (pauzę) dzieci zatrzymują się, mocno przytulają same siebie i mówią głośnym szeptem: „Mój bąbelek – moja sprawa!”.

• Wniosek pedagogiczny: Poprzez tę zabawę dziecko uczy się orientacji w przestrzeni oraz dostrzega, że inni również mają swoją niewidzialną strefę, której nie należy naruszać bez pytania.

2. Przyjazny kontra nieprzyjazny dotyk – jak o tym rozmawiać?

W edukacji przedszkolnej unikamy straszenia dzieci „złym dotykiem” czy „złym dorosłym”. Zamiast tego uczymy dzieci uważności na własne sygnały z ciała (tzw. neurocepcję) i nazywania stanów emocjonalnych. Ciało dziecka doskonale wie, kiedy czuje się bezpiecznie, a kiedy nie. Naszym zadaniem jest dać dziecku narzędzia do wyrażenia tego stanu.

Wprowadźmy prosty podział oparty na przyjaznych dziecku metaforach:

„Dotyk jak ciepłe słońce”

To taki dotyk, który sprawia, że w środku czujemy się dobrze, ciepło i bezpiecznie.

• Przykłady: Przytulenie przez mamę lub tatę, żółwik z kolegą, trzymanie się za ręce podczas tańca w kole, pogłaskanie po głowie, gdy jest nam smutno.

• Ważna zasada: Nawet „słoneczny” dotyk może być zatrzymany, jeśli dziecko akurat nie ma na niego ochoty. Uczymy dzieci, że mają prawo powiedzieć: „Lubię cię, ale teraz nie chcę się przytulać”.

„Dotyk jak kłujący oset”

To każdy dotyk, który sprawia, że czujemy się nieswojo, boli nas, denerwuje lub po prostu go nie chcemy.

• Przykłady: Popychanie, szczypanie, łaskotanie na siłę (mimo krzyczenia „stop!”), przytulanie przez rzadko widywanego krewnego, którego dziecko się wstydzi.

• Ważna zasada: Uczymy dzieci, że gdy ktoś próbuje wejść w ich bąbelek w kłujący sposób, mają pełne prawo użyć słowa-klucza.

• 
  

3. Słowo-klucz: „STOP!” jako tarcza ochronna

W przedszkolu bardzo często dochodzi do sytuacji, w których dzieci podczas zabawy przekraczają granice rówieśników – np. podczas radosnych przepychanek na dywanie. Niezwykle ważne jest, aby cała grupa miała wypracowaną jedną, wspólną i bezwzględną zasadę reagowania na asertywne komunikaty rówieśników.

Wprowadźmy w grupie „Zasadę Czerwonego Światła”:

1. Kiedy ktoś robi coś, czego nie chcę (np. zabiera zabawkę, łaskocze mnie, trzyma za mocno), wyciągam przed siebie otwartą dłoń (jak policjant kierujący ruchem) i mówię głośno i wyraźnie: „STOP! Nie chcę tego” lub „STOP! To boli”.

2. Zadaniem drugiego dziecka jest natychmiastowe zatrzymanie swojego działania. To złota zasada grupy przedszkolnej. Nie ma tłumaczenia: „ale ja się tylko bawiłem”. Jeśli padło słowo „STOP”, zabawa w tym momencie się kończy.

   
   

4. Scenariusz mini-rozmowy przy użyciu pacynki

Dzieci znacznie łatwiej identyfikują się z bohaterem literackim lub zabawką niż z radami nauczyciela. Wykorzystaj do tej rozmowy pacynkę (np. Misia, który uczy się asertywności).

• Wstęp: Nauczyciel pokazuje dzieciom smutną pacynkę (Misia Olo).

• Nauczyciel: „Dzieci, Misio Olo przyszedł dziś do przedszkola z bardzo ważnym pytaniem. Olo uwielbia bawić się w berek, ale jego kolega z lasu, zajączek, podczas zabawy bardzo mocno go łapie, szczypie i nie chce puścić, nawet gdy Olo mówi, że to boli. Misio czuje się wtedy smutny i nie wie, co ma zrobić. Jak możemy mu pomóc?”

• Dyskusja z dziećmi: Pozwól dzieciom na swobodne wypowiedzi. Naprowadzaj je na to, że Olo ma prawo głośno powiedzieć „STOP” i ma prawo nie chcieć takiej zabawy.

• Nauka asertywnej postawy: Ćwiczcie wspólnie z Misiem wypowiadanie słowa „STOP” z odpowiednią postawą ciała (wyprostowana sylwetka, wyciągnięta ręka, pewny głos).

• Złota reguła sieci wsparcia: Powiedz Misiowi (i dzieciom): „Olo, zapamiętaj! Jeśli powiesz koledze STOP, a on dalej robi to, czego nie chcesz – nie musisz radzić sobie z tym sam. Natychmiast idź do swojego bezpiecznego dorosłego. W przedszkolu to są panie nauczycielki, a w domu rodzice. Oni zawsze ci pomogą”.

  
  

5. Jak stworzyć „Bezpieczny Krąg” dziecka?

W ramach Standardów Ochrony Małoletnich dziecko musi wiedzieć, do kogo może się zwrócić w sytuacji trudnej. Warto stworzyć z grupą prostą pracę plastyczną: „Moja dłoń bezpieczeństwa”.

1. Każde dziecko odrysowuje swoją dłoń na kolorowym kartonie i ją wycina.

2. Na każdym z pięciu palców dłoni nauczyciel (lub dziecko, jeśli potrafi pisać) wpisuje imię jednej, zaufanej osoby dorosłej, do której maluch może pójść, gdy czuje się smutny, wystraszony lub gdy jego granice zostały naruszone.

3. Mogą to być: Mama, Tata, Pani Agnieszka (wychowawczyni), Babcia, Pani Psycholog.

4. Wycięte dłonie wieszamy na gazetce ściennej w sali. To stałe, wizualne przypomnienie dla dziecka, że nigdy nie jest samo ze swoimi problemami.

   
   

Podsumowanie

Wdrożenie Standardów Ochrony Małoletnich w przedszkolu nie musi opierać się na trudnych i niezrozumiałych dla dzieci wykładach. Przyjazna, pełna szacunku atmosfera, jasna komunikacja granic poprzez zabawę w „bąbelki osobiste”, respektowanie słowa „STOP” na dywanie oraz budowanie zaufania do dorosłych to najlepsza, praktyczna realizacja tych przepisów.

Dzięki temu nie tylko spełniamy wymogi formalne nadzoru pedagogicznego, ale przede wszystkim wyposażamy naszych wychowanków w najcenniejszą tarczę ochronną na całe życie – świadomość własnej wartości, szacunek do swojego ciała i odwagę do mówienia „NIE”, kiedy wymaga tego ich bezpieczeństwo.

Szukasz gotowych muzycznych narzędzi, piosenek i zabaw wspierających regulację emocjonalną u dzieci? Sprawdź nasze flagowe szkolenia stacjonarne i online: „Wyciszanki, zabawianki DobEdu” oraz „Gumowanki DobEdu”, " Poruszanki-rozwijanki" na platformie www.dobedu.pl.